آن بطلميوس بود . 169 و اين تصوّرى زنده از وضع فرهنگى آن دوران ، كه انتقال قدرت از شرق به غرب آغاز شده بود ، به دست مىدهد . تركان كوشش دانشمندان عرب زبان را در قلمرو جغرافيا به كمال رساندند و خلاصهء آثار اسلاف خويش را عرضه كردند و قدر بطلميوس و مترجمان عرب او را چنان كه بايد شناختند ، ولى نكتهء جالب آنكه تصوّر آنان از دانش جغرافيا با دوران مأمون تفاوت چندانى نداشت . در اين مورد نقل خلاصه‌اى كه حاجى خليفه به قرن شانزدهم / دهم ه . در كتاب مفصّل خود كشف الظّنون آورده بىفايده نيست . اين كتاب كه شامل نام مؤلّفان و كتابهاست ، منبعى گرانقدر است كه دربارهء نوشته‌هاى جغرافيايى مكرّر بدان مراجعه خواهيم كرد . حاجى خليفه در تعريف علم جغرافيا گويد : علم جغرافيا : اين كلمه يونانى است به معنى صورت زمين ، و جغراويا به آن نيز گويند . و آن علمى است كه احوال هفت اقليم واقع در ربع مسكون كرهء زمين و عرض و طول شهرهاى واقع در آن و تعداد نهرها و كوهها و صحراها و درياها و رودها و ديگر احوال آن را بدان شناسند ، و اين همه در مفتاح السّعادة آمده است . 170 و شيخ داود در تذكرهء خويش گويد : جغرافيا علم به احوال زمين است از لحاظ تقسيم آن به اقليمها و جبال و رودها و چيزهايى كه حال ساكنان به اختلاف آنها اختلاف مىپذيرد ؛ انتهى . 171 و درست اين است ، زيرا اين تعريف شامل غير اقاليم نيز مىشود . جغرافيا علمى است كه در زبان عرب كلمه‌اى مخصوص آن نيست و اوّل كس كه دربارهء آن تأليف كرد بطلميوس فلوزى بود . وى كتاب معروف جغرافيا را پس از المجسطى تأليف كرد و گفت كه شمار شهرها به دوران وى چهار هزار و پانصد و سى تا بوده و همه را شهر به شهر نام برده ، و شمار كوههاى جهان دويست و چند تاست و مساحت آن را با فلزات و گوهرهايى كه در آن است گفته و درياها را نيز با همهء جزاير و حيوانات و خواصّ آن ذكر كرده ، تا نواحى جهان و خلايق آن و صور و اخلاقشان و آنچه خورند و نوشند و آنچه در هر منطقه از آذوقه و تحفه و كالا هست كه جاى ديگر نيست . و كتاب وى بنيادى شده كه هر كه پس از وى تأليف كرده بدان مراجعه كرده ، ولى بسيارى چيزها كه ياد كرده از ميان رفته و نام و خبر آن ديگر شده است و در خور استفاده نيست . به روزگار مأمون آن را عربى كرده‌اند و اكنون عربى آن به جاى نيست . 172 كلمات حاجى خليفه نشان مىدهد كه وى اهميّت آثار بطلميوس را در تاريخ جغرافياى عربى در مدّت ما بين قرنهاى هشتم و هفدهم / دوم و يازدهم ه . ادراك مىكرده است . با يقين كامل توانيم گفت كه ميراث يونانى در آغاز جغرافياى رياضى اسلامى نفوذ اساسى داشت ، اما چنان كه ديديم ميراث هندى و ايرانى را به طور كامل از ميان برنداشت . بلكه نوآورى مأمون